Những Đặc Điểm Chung Của Các Loại Rau Gia Vị

1. Công dụng của rau gia vị

Các cây rau gia vị, như tên gọi, là thứ rau ăn thêm cùng với các loại rau và thức ăn khác để hấp dẫn khẩu vị người ăn. Hàm lượng các chất dinh dưỡng trong các cây gia vị không nhiều, vả lại chỉ ăn với số lượng ít nên giá trị dinh dưỡng không cao. Trong các cây rau gia vị chủ yếu là chất khoáng và vitamin, nhất là vitamin c. Trong 100 g lá kinh giới có 110 mg, lá thìa là có 63 mg vitamin c. Đặc biệt trong các rau gia vị có chứa những loại tinh dầu thơm đặc trưng cho từng loại, không gì có thể thay thế được. Các tinh dầu này kích thích vị giác và các giác quan làm dịch tiêu hóa tiết ra nhiều hơn, thức ăn được tiêu hóa và hấp thu tốt hơn. Trong nhiều món ăn từ rất lâu đã gắn liền với các loại rau gia vị đặc trưng mà nếu không có thì giá trị và sự hấp dẫn của món ăn giảm đi rất nhiều. Ăn thịt gà phải có lá chanh, ăn trứng vịt lộn phải có gừng và rau răm, ăn lòng lợn, tiết canh phải có húng láng.

Nấu thịt chó phải có riềng, thịt vịt phải có gừng, thịt trâu phải có tỏi, thịt lợn phải có hành… Món canh chua Nam bộ mà không có ngò om, ngò gai thì không phải là canh chua. Canh riêu cá ở miền Bắc phải có thìa là. Hành, tỏi là thứ gia vị thường dùng hàng ngày. Rất nhiều người trong bữa ăn mà không có ớt cay thì ăn sẽ mất ngon. Hầu như tất cả các món ăn đều cần có rau gia vị. Trong các rau gia vị còn có chất kháng sinh thực vật (phytôxit) có tác dụng kìm hãm sự phát triển của nhiều loài vi trùng gây bệnh. Các gia vị như hành, tỏi, rau răm, bạc hà, tía tô, kinh giới, gừng… là thuốc giải cảm, chữa nhức đầu, nôn mửa, thân thể đau mỏi, ăn khó tiêu…, là những cây thuốc nam rất quý.

Với các công dụng trên, cây rau gia vị được trồng rất phổ biến và là nguồn thu nhập chủ yếu của nhiều gia đình nông dân, nhất là ở vùng ven đô thị.

2. Phân loại rau gia vị

Về hệ thống phân loại thực vật, các cây rau gia vị rất phong phú, bao gồm nhiều họ thực vật thuộc cả nhóm lá hẹp và lá rộng. Trong đó chủ yếu là họ Hoa môi (Labiatae) như các cây nhóm húng, kinh giới, tía tô…, họ Hoa tán (Umbelliferaej có các cây nhóm rau mùi (ngò), thìa là…, họ Hành tỏi (Liliaceae) có hành, tỏi…, họ Gừng (Zingiberaceae) có gừng, riềng…, họ Cà (Soỉanaceae) có ớt và một số họ khác.

Phân loại theo bộ phận sử dụng phần lớn các rau gia vị là rau ăn lá như các loại húng, rau mùi, tía tô, kinh giới, rau răm, diếp cá… Loại ăn quả chủ yếu là ớt cay, hồ tiêu. Loại ăn củ có hành, tỏi, gừng, riềng, nghệ, sả. Cây hành có thể sử dụng cả lá và củ.

3. Yêu cầu điều kiện sinh sống của rau gia vị

Nói chung các cây rau gia vị có thể sinh sống trong các điều kiện rất rộng rãi.

Về khí hậu, hầu hết là những cây nhiệt đới, thích hợp điều kiện nóng và ẩm, nhiều ánh sáng. Phạm vi nhiệt độ thích hợp từ 25 – 30°c. Một số cây chịu được nhiệt độ thấp hơn như hành, tuy vậy trong điều kiện nhiệt độ thấp cây hành có củ nhỏ và dễ ra hoa. Các cây gia vị cần độ ẩm nhưng không đọng nước, phải trồng trên luống đất cao và có tưới. Cây rau răm có thể sống trong điều kiện ngập nước nông. Thiếu ánh sáng cây thường vươn cao và tích lũy ít chất thơm.

Loại đất trồng cũng rất rộng rãi, kể cả đất cát và đất thịt nhưng không bị chua, mặn. Tuy vậy đất nhẹ, xốp và nhiều mùn cây sinh trưởng phát triển tốt hơn, năng suất và chất lượng cao.

Các cây gia vị cũng cần đầy đủ và cân đối các chất dinh dưỡng, bao gồm cả các chất đa lượng (đạm, lân, kali) và các chất trung – vi lượng. Đạm là yếu tố chủ yếu làm tăng năng suất nhưng nếu bón nhiều dễ làm giảm hương vị và bị sâu bệnh. Các chất vi lượng như kẽm (Zn), sắt (Fe), mangan (Mn)… có tác dụng tăng chất lượng rau rõ rệt.

Do khả năng thích ứng rộng, ở nước ta đâu đâu cũng có thể trồng được các loại rau gia vị. Hầu hết các gia đình ở nông thôn từ Bắc đến Nam đều có vài cây ớt cay, cây húng, củ gừng… Một sô” cây tiêu thụ với sô” lượng tương đối nhiều như hành, tỏi, gừng, ớt… thường được trồng trên những vườn rộng ở các vùng chuyên canh rau.

4. Kỹ thuật trồng trọt rau gia vị

– Để giống: Hiện nay phần lớn hạt giống rau nói chung cũng như các loại rau gia vị được gieo trồng đều do các công ty chuyên sản xuất và cung ứng giống.

Tuy vậy cũng vẫn có một số gia đình tự để giống, nhất là với một số cây dễ ra hoa như rau mùi, thìa là, tía tô, mùi tàu (ngò gai)…

Cách để giống thông thường là sau khi thu hoạch cây sử dụng để lại một số cây tốt trong vườn. Có thể tưới thêm một ít phân kali để tăng chất lượng hạt giống và chú ý phòng trừ sâu bệnh. Khi hầu hết quả đã chín thì cắt, phơi khô và lấy những hạt chắc mẩy để làm giống. Hạt giống phơi lại trên nong nia cho vừa khô rồi cất giữ trong chai lọ kín. Bảo quản tốt có thể giữ tỷ lệ nảy mầm cao tới trên 6 tháng.

Một số cây trồng bằng củ như gừng, riềng, hành, tỏi… nguyên tắc chung cũng là chọn những củ tốt để giống. Trước khi cất giữ cần làm sạch sẽ, khô ráo củ. Để củ giống trên sàn cách mặt nền, hoặc treo trên dây, nơi khô ráo. Nên rắc vôi bột lên củ giống và quanh sàn để phòng ngừa bệnh hại củ. Thường xuyên theo dõi loại bỏ kịp thời các củ bị bệnh.

Cách để giống cụ thể một số cây trình bày trong phần sau.

– Xử lý hạt giống: Hạt giống trước khi gieo nên phơi qua 1 nắng nhẹ. Sàng sẩy hoặc lọc qua nước để loại bỏ hạt xấu. Sau đó ngâm hạt vào nước nóng 45°c (2 sôi + 3 lạnh) trong 15 phút rồi gieo ngay hoặc ngâm ủ tiếp cho nảy mầm rồi gieo.

Nếu hạt giông bảo quản đã lâu trước khi sử dụng nên thử độ nảy mầm. Nếu tỷ lệ hạt nảy mầm đạt trên 80% là tốt.

– Làm đất: Đối với các cây trồng bằng hạt, do hầu hết hạt rất nhỏ nên cần làm đất kỹ và lên luống. Mặt luống rộng 1,0 – 1,5 m, cao 20 – 25 cm. Đất mặt luống cần làm nhỏ, trộn đều với tro bếp và phân bón lót. Nếu gieo hạt lấy cây con để trồng (như các loại húng, ngò gai…) thì mặt luống cần làm kỹ, đất nhỏ và tơi xốp để có cây con khỏe và dễ nhổ. Với các cây trồng bằng thân, nhánh (như diếp cá, rau răm,..) hoặc bằng củ (như hành, tỏi, gừng.,,) thì đất có thể không cần làm kỹ như gieo hạt nhưng cũng cần đảm bảo tơi xốp. Nên dùng rơm rạ, trấu hoặc tro rải phủ lên hạt sau khi gieo. Một số cây, nhất là nhóm húng, có thể phải dùng thuốc trừ nấm xử lý đất trước khi trồng.

– Mật độ và khoảng cách: Tùy theo loại cây, cần có mật độ và khoảng cách thích hợp để cây sinh trưởng tốt. Nhiều loại cây (như rau mùi, mùi tàu…) có thể gieo dày sau đó tỉa cây thu hoạch đợt đầu, còn lại thu đợt sau. Gieo trồng mật độ dày cây sẽ yếu nhỏ và giảm chất lượng.

– Bón phân: Các cây rau gia vị thường có thời gian sinh trưởng ngắn và bộ phận thu hoạch chủ yếu là thân, lá nên cần bón phân đầy đủ và chú ý bón lót.

Phân bón chủ yếu là phân hữu cơ gồm tro trấu, bã dầu, phân chuồng ủ hoai và dùng bón lót. Phân hóa học cũng cần cả đạm, lân và kali, dùng bón lót một số còn chủ yếu bón thúc. Chú ý là rau gia vị cần đảm bảo hương vị nên không bón phân đạm quá nhiều và không bón muộn gần ngày thu hoạch quá. Bón kali tăng chất lượng rau. Ngoài ra khi cần thiết có thể phun thêm phân bón qua lá.

– Tưới nước: Sau khi gieo hạt, trồng cây con hoặc giâm cành cần thường xuyên tưới cho đất đủ ẩm. Trong thời gian cây dạng sinh trưởng tùy tình hình độ ẩm đất để tưới. Chú ý một số cây không chịu nước quá nhiều như nhóm húng, hành, tỏi… Một số cây chịu độ ẩm cao như diếp cá, ngò gai… Rau răm, rau ngổ có thể chịu mức nước ngập nông trong thời gian dài.

– Chăm sóc: Thường xuyên dọn sạch cỏ là biện pháp chăm sóc quan trọng. Một số cây trước khi gieo trồng như ngò gai, húng, diếp cá, rau râm… có thể phun các thuốc trừ cỏ tiền nảy mầm như Dual, Lasso… Sau khi gieo trồng, trừ cỏ chủ yếu bằng nhổ tay hoặc dao, cuôc.
Ngoài ra với cây trồng theo rạch hoặc hốc thì cần xới xáo, vun gốc để rễ cây phát triển thuận lợi. Ngắt bỏ lá gốc già ủa để luống cây sạch sẽ, thông thoáng.

– Phòng trừ sâu bệnh: Các cây rau gia vị cũng thường bị nhiều loại sâu bệnh gây hại. Do đặc điểm cây rau gia vị dùng ăn sống, cần hương vị và thời gian thu hoạch ngắn nên khi phòng trừ sâu bệnh cần tích cực áp dụng các biện pháp tổng bợp, hạn chế tối đa việc dùng thuốc hóa học.

Trong các biện pháp phòng trừ tổng hợp đặc biệt chú ý thực hiện đúng các biện pháp canh tác như làm đất kỹ, bón phân và tưới nước đúng kỹ thuật để tiêu diệt nguồn sâu bệnh tồn tại và giúp cây sinh trưởng khỏe mạnh.

Khi sâu bệnh phát sinh nhiều cần dùng thuốc trừ thì nên chọn dùng các thuốc sinh học, thuốc ít độc hại và đảm bảo đúng thời gian cách ly. Để trừ các sâu ăn lá có các thuốc sinh học nhóm vi khuẩn Bt {Bacillus thuringiensis như Biocin, DipeL.), nhóm Abamectin (như Vibamec, Vertí mec…), Spinosat (như Success) và các thuốc thảo mộc gốc Azadirachtin (như Vineem, Jasper…), Rotenon (như Vironone, Dibaroten…) và dầu thực vật (như GC-Mite…).

Thuốc trừ bệnh sinh học hiện có các thuốc Kasumin, Validacin, Ditacin, OHcide… mỗi loại thuốc có đối tượng sâu bệnh phòng trừ dặc hiệu, cần tìm hiểu để chọn thuốc dùng cho đúng.

5. Thu hoạch rau gia vị

Bộ phận cây rau gia vị thu hoạch để sử dụng rất khác nhau, đó chủ yếu là lá, một số là quả (như ớt) hoặc củ (như hành, tỏi, gừng, riềng). Thu hoạch đúng lúc không những tăng sản lượng mà còn đảm bảo chất lượng rau. Một số cây thu hoạch một lần, cũng có cây thu hoạch nhiều lần bằng cắt lá, thân để cây tiếp tục sinh trưởng, nảy nhánh rồi thu hoạch tiếp. Thu hoạch xong cần tiêu thụ sử dụng ngay để đảm bảo độ tươi, chất lượng ngon. Lượng rau gia vị tiêu thụ không lớn như các loại rau khác nhưng trồng được quanh năm, tiêu thụ thường xuyên hàng ngày, ở đâu cũng trồng được và giá cả ổn định, là nguồn thu đáng kể cho nhiều gia đình.

6. Luân canh, xen canh rau gia vị

Cây rau gia vị cũng không nên trồng liên tục nhiều vụ trên một mảnh đất mà nên luân canh xen kẽ với cây khác. Trồng liên tục nhiều vụ năng suất sẽ kém và bị sâu bệnh nhiều.

Cây gia vị ngắn ngày, dễ trồng nên có thể trồng xen với nhiều cây rau màu khác để tận dụng đất đai, phân bón và công chăm sóc, có thêm sản phẩm.

Hãy cùng Hạt Giống Nắng Vàng vì một sức khỏe Việt Nam khỏe mạnh hơn.